আৱৰ্জনাৰ অৰ্থনীতি: কেনেকৈ আৱৰ্জনা এতিয়া এক ৪০০ বিলিয়ন ডলাৰৰ উদ্যোগত পৰিণত হৈছে

নেদেখা খৰচৰ নেপথ্য

আৱৰ্জনা কেৱল দ’ম হৈ নাথাকে, ইয়াৰ এক বৃহৎ আৰ্থিক বোজাও আছে। প্ৰতিটো মোনা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ, পৰিবহণ, শ্ৰেণীবিভাজন আৰু পুতি থোৱাৰ বাবে এটা মূল্য ভৰিবলগীয়া হয়। আমাৰ সৰহভাগেই এই খৰচ দেখা নাপাওঁ। এয়া পৌৰসভাৰ বাজেটত অদৃশ্যহৈ সোমাই থাকে, কৰৰ মাজত লুকাই থাকে অথবা ভৱিষ্যতৰ দায়বদ্ধতা হিচাপে সাঁচি থোৱা হয়।

কিন্তু এতিয়া ইয়াৰ পৰিসৰ আৰু সৰু হৈ থকা নাই। বিশ্বজুৰি আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে বছৰি ২৫০ বিলিয়ন ডলাৰতকৈও অধিক ধন ব্যয় হয়। বৰ্তমানৰ ধাৰা অক্ষুণ্ণ থাকিলে আগন্তুক দশকবোৰত এই পৰিমাণ অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাব। বিশ্ব বেংকৰ ‘What a Waste 3.0’ প্ৰতিবেদনৰ পৰা সংগ্ৰহিত এই তথ্যই বিশ্বজুৰি আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিৰ বৰ্ধিত বিত্তীয় বোজাটোকে আঙুলিয়াই দিছে। এয়া কেৱল খৰচ নহয়, এয়া এটা ক্ৰমবৰ্ধমান অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা।

বোজাৰ পৰা উদ্যোগলৈ

দশকৰ পিছত দশক ধৰি আৱৰ্জনক কেৱল এক খৰচৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল—যিটো মহানগৰসমূহে পৰিচালনা কৰিবলগীয়া এক জৰুৰী সেৱা আছিল, ইয়াৰ পৰা কোনো মূল্য সৃষ্টিৰ কথা ভবা হোৱা নাছিল।

কিন্তু এতিয়া এই চিন্তাধাৰা সলনি হৈছে। আৱৰ্জনা এতিয়া কেৱল সমাধান কৰিবলগীয়া এক সমস্যা নহয়, বৰঞ্চ গঢ়ি তুলিব পৰা এক উদ্যোগ। বিশ্ব বেংকৰ বিশ্লেষণ অনুসৰি এই ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পাইছে আৰু আৱৰ্জনা পুনৰুদ্ধাৰ তথা প্ৰক্ৰিয়াকৰণক (Processing) কেন্দ্ৰ কৰি নতুন মূল্য শৃংখল (Value Chains) সৃষ্টি হৈছে।

ৰিচাইক্লিং বা পুনৰাবৰ্তনৰ বজাৰ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি উৎপাদন কৰা প্লাণ্টসমূহৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে। সংগ্ৰহ, শ্ৰেণীবিভাজন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ কামত ব্যক্তিগত কোম্পানীসমূহ সোমাই পৰিছে। এসময়ত পেলাই দিয়া সামগ্ৰীবোৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ নতুন প্ৰযুক্তিৰ সৃষ্টি হৈছে। যিটো এসময়ত মূল্যহীন বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, সেয়া এতিয়া এক সম্পদ হিচাপে বিবেচিত হ’বলৈ ধৰিছে।

আৱৰ্জনাত লুকাই থকা মূল্য

আমি পেলাই দিয়া প্লাষ্টিক, ধাতু, কাগজ আৰু জৈৱিক পদাৰ্থবোৰলৈ মন কৰক। প্ৰতিটোৰে মূল্য আছে। তথাপিও ইয়াৰ বহুলাংশ হেৰাই যায়। যিবোৰ সামগ্ৰী পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা গ’লহেঁতেন, সেইবোৰক আৱৰ্জনা পেলোৱা ঠাইত (Landfills) পুতি থোৱা হয়। যিবোৰ জৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা শক্তি উৎপাদন কৰিব পৰা গ’লহেঁতেন, সেইবোৰক পচিবলৈ এৰি দিয়া হয়।

এয়া কেৱল পাৰিপাৰ্শ্বিক ক্ষতি নহয়, এয়া এক অৰ্থনৈতিক লোকচান। আমাৰ ব্যৱস্থাটো মূল্য পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পৰাকৈ নহয়, বৰঞ্চ আৱৰ্জনাবোৰ দ্ৰুতগতিত আঁতৰাই পঠিয়াবলৈহে তৈয়াৰ কৰা হৈছে।

খৰচ বেছি, লাভ কম

পৃথিৱীয়ে আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাত অধিক ধন খৰচ কৰিছে, অথচ ইয়াৰ পৰা পাব পৰা সম্ভাৱ্য মূল্য পুনৰুদ্ধাৰৰ হাৰ অতি কম। চহৰসমূহে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ আৰু নিষ্কাশনত বৃহৎ বিনিয়োগ কৰে, কিন্তু ৰিচাইক্লিং বা কম্পোষ্টিঙৰ দৰে ব্যৱস্থাবোৰ বহু ঠাইতে আজিও অনুন্নত হৈ আছে। ইয়াৰ পৰিণতিত এক ‘ৰৈখিক অৰ্থনীতি’ (Linear Economy) সৃষ্টি হৈছে: লওক, ব্যৱহাৰ কৰক আৰু পেলাই দিয়ক। আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণ কম হৈ থকালৈকে এই আৰ্হিটো চলি আছিল, কিন্তু এতিয়া ই ব্যৰ্থ হ’বলৈ ধৰিছে।

আৱৰ্জনা অৰ্থনীতিৰ বৈষম্য

উচ্চ আয়ৰ দেশসমূহে উন্নত ব্যৱস্থাৰ বাবে ধন ব্যয় কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে ৰিচাইক্লিং আন্তঃগাঁথনি আৰু শক্তি পুনৰুদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত বিনিয়োগ কৰে। আনহাতে, নিম্ন আয়ৰ দেশসমূহে আনকি আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ দৰে প্ৰাথমিক কামতো সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হয়। বিশ্ব বেংকৰ মতে, বিভিন্ন দেশৰ মাজত আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ হাৰ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত আকাশ-পাতাল পাৰ্থক্য আছে।

নেদেখা অনানুষ্ঠানিক অৰ্থনীতি

বিশ্বৰ লাখ লাখ মানুহে আৱৰ্জনাৰ পৰাই জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। তেওঁলোকে কোনো সুৰক্ষা বা স্বীকৃতি নোহোৱাকৈ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন কৰে। তেওঁলোকে এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উন্নয়নশীল দেশসমূহত এই অনানুষ্ঠানিক কৰ্মীসকলে বহু পৰিমাণৰ পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী উদ্ধাৰ কৰে। এয়া অৰ্থনীতিৰ ভিতৰৰ আন এক অৰ্থনীতি—অদৃশ্য কিন্তু অপৰিহাৰ্য।

বিনিয়োগৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যত

যদি আৱৰ্জনা এটা উদ্যোগ হয়, তেন্তে ই আজিও কম বিনিয়োগ হোৱা এক খৰচসাধ্য খণ্ড। বহু চহৰৰ প্ৰয়োজনীয় আন্তঃগাঁথনি গঢ়াৰ সামৰ্থ্য নাই। কিন্তু কাম নকৰাৰ খৰচ (Cost of inaction) ইয়াতকৈ বহুত বেছি। নলা-নৰ্দমা বন্ধ হৈ হোৱা কৃত্ৰিম বানপানী, স্বাস্থ্য সংকট আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক ক্ষতি—এই সকলোবোৰৰ এক বৃহৎ আৰ্থিক মূল্য আছে।

এতিয়া অৰ্থনীতি ‘ৰৈখিক’ৰ পৰা ‘বৃত্তাকাৰ’ (Circular Economy) লৈ পৰিবৰ্তন হোৱাৰ সময় আহি পৰিছে। বৃত্তাকাৰ ব্যৱস্থাত আৱৰ্জনা মানে সামগ্ৰী এটাৰ জীৱনৰ শেষ নহয়, বৰঞ্চ আন এটাৰ আৰম্ভণিহে।

আৱৰ্জনা এতিয়া কেৱল পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা বা পৌৰ ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয় হৈ থকা নাই। এয়া এতিয়া বিশুদ্ধ অৰ্থনীতি। আচল প্ৰশ্নটো এতিয়া আৱৰ্জনা এটা উদ্যোগত পৰিণত হ’বনে নাই সেইটো নহয়, কাৰণ সেয়া ইতিমধ্যে এক উদ্যোগ। প্ৰশ্নটো হ’ল—কোনে এই উদ্যোগটো গঢ়িব আৰু কোন পিছ পৰি ৰ’ব?https://thequantiq.com/as/the-quantiq-com-global-waste-crisis-2050-report/