ধানৰ খেৰ আৰু নৰাৰ পৰা বস্ত্ৰ উদ্যোগ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলে ধানৰ অৱশিষ্টৰ পৰা এক নতুন কাপোৰ উদ্যোগ গঢ়ি তুলিব পাৰিবনে?

নৰ্থইষ্ট ৰেনেশ্বাঁ ছিৰিজ (Northeast Renaissance Series)

অসমত প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ টন ধান উৎপাদন হয়। কিন্তু এই শস্যৰ প্ৰকৃত মূল্য কেৱল ধানৰ চাউলখিনিতে সীমিত নেকি? নে ইয়াৰ প্ৰকৃত সম্ভাৱনা লুকাই আছে ধান দাই আনি পথাৰত এৰি থৈ অহা নৰা আৰু মৰণা মৰাৰ পিছত ৰৈ যোৱা খেৰখিনিত?

প্ৰতিটো খেতিয়ে পথাৰত কিবা না কিবা অৱশিষ্ট এৰি যায়।

অসমৰ ধাননি পথাৰত ধান দোৱাৰ পিছত মাটিত থিয় হৈ ৰৈ যোৱা অংশটোৱেই হ’ল নৰা। আনহাতে, ধান ঘৰলৈ আনি মৰণা মাৰি ধানগুটিখিনি উলিওৱাৰ পিছত যিখিনি শুকান অংশ ৰৈ যায়, সেয়াই হ’ল খেৰ। বহু প্ৰজন্ম ধৰি ধানৰ গুটিটোৱেই আছিল ধান গছজোপাৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান অংশ। ই পৰিয়ালক আহাৰ যোগায়, কৃষকক সকাহ দিয়ে আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত এক কেন্দ্ৰীয় স্থান অধিকাৰ কৰি আহিছে। আনহাতে, পথাৰৰ নৰা বা মৰণা মৰা খেৰখিনিক সাধাৰণতে এক উপজাত সামগ্ৰী (By-product) হিচাপেহে চোৱা হয়। খেৰৰ অলপ অংশ গৰুৰ আহাৰ বা ঘৰুৱা কামত ব্যৱহাৰ হয়, কিন্তু পথাৰত ৰৈ যোৱা নৰাখিনি খেতিয়কে প্ৰায়ে পুৰি বা মাটিত চহাই নষ্ট কৰি পেলায়।

কিন্তু বিজ্ঞানে এতিয়া এই চিনাকি কৃষি-আৱৰ্জনাখিনিক এক নতুন পৰিচয় দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

ধানৰ নৰা আৰু খেৰত ছেলুল’জ (Cellulose) নামৰ এবিধ প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ থাকে, যি বস্ত্ৰ আৰু প্ৰযুক্তিগত সামগ্ৰী উদ্যোগৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত হোৱা গৱেষণাই প্ৰমাণ কৰিছে যে ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ পৰা ছেলুল’জ নিষ্কাশন কৰি তাক সূতা আৰু অন্যান্য উন্নত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা যায়। আনকি ‘ৱেট স্পিনিং’ (Wet spinning) পদ্ধতিৰে ইয়াৰ পৰা পুনৰুজ্জীৱিত ছেলুল’জ সূতা (Regenerated cellulose fibre) প্ৰস্তুত কৰা হৈছে, যিয়ে এই সম্ভাৱনাক বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ অতি ওচৰলৈ লৈ আনিছে।

সেয়েহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে প্ৰশ্নটো এতিয়া আৰু “ধানৰ নৰা আৰু খেৰত উদ্যোগিক মূল্য আছে নে নাই” সেয়া হৈ থকা নাই। ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক মূল্য নিশ্চিতভাৱে আছে। আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় প্ৰশ্নটো হ’ল— এই মূল্য আহৰণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ক্ষমতা আৰু সৰবৰাহ শৃংখল (Supply chain) আমাৰ অঞ্চলে গঢ়ি তুলিব পাৰিবনে?

ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

অসমৰ কৃষি অৰ্থনীতি, প্ৰাকৃতিক দৃশ্যপট আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে ধান খেতি গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে। ‘অসম অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা ২০২৫–২৬’ অনুসৰি, ২০২৪–২৫ বৰ্ষত প্ৰায় ২২.৮৬ লাখ হেক্টৰ মাটিত ধান খেতি কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰায় ৫৫.২১ লাখ টন ধান উৎপাদন হয়। ৰাজ্যখনৰ তিনিটা মূল ঋতুতে ধান খেতি কৰা হয়, যিয়ে অসমৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ অন্যতম প্ৰধান ভেটি কৰি তুলিছে।

প্ৰতি এক টন ধান উৎপাদনৰ বিপৰীতে এক প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ কৃষি-আৱৰ্জনা বা নৰা আৰু খেৰ সৃষ্টি হয়। অৱশ্যে ধানৰ জাত, খেতিৰ পদ্ধতি, ধান দোৱাৰ নিয়ম আৰু ঋতুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ইয়াৰ পৰিমাণ ভিন্ন হ’ব পাৰে। সেয়েহে উদ্যোগক যোগান ধৰিব পৰা নৰা বা খেৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সংখ্যা ধাৰ্য কৰাটো সঠিক নহ’ব। তদুপৰি খেতিৰ অন্যান্য কাম, গো-খাদ্য আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষাৰ বাবেও ইয়াৰ প্ৰয়োজন থাকে।

এই সকলো দিশ বিবেচনা কৰাৰ পিছতো ইয়াৰ পৰিমাণ অতি বিশাল। অসমৰ ধান অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে কেইবা নিযুত টন নৰা আৰু খেৰ সৃষ্টি কৰে। বৰ্তমান লৈকে অঞ্চলটোত এই সম্পদৰ উদ্যোগিক ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণ অব্যৱহৃত হৈ আছে। ইয়াতেই অৰ্থনৈতিক আলোচনাটো অধিক প্ৰাসংগিক হৈ পৰে। এই কৃষি-আৱৰ্জনা কেনেকৈ পেলাই দিব পৰা যায় বুলি ভাবি থকাৰ পৰিৱৰ্তে, অসমে এতিয়া চিন্তা কৰিব পাৰে যে ইয়াৰ এটা অংশ উচ্চ মূল্যৰ উদ্যোগিক কেঁচা সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা যায়নে?

ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ ভিতৰত প্ৰকৃততে কি থাকে?

ধানৰ নৰা আৰু খেৰ হ’ল এবিধ লিগ্‌নোচেলুল’জিক (Lignocellulosic) সামগ্ৰী। অৰ্থাৎ ইয়াৰ গঠনত ছেলুল’জৰ লগতে হেমিচেলুল’জ (Hemicellulose) আৰু লিগ্‌নিন (Lignin) থাকে। ইয়াৰে ছেলুল’জ বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ ইয়াক পৃথক আৰু পৰিষ্কাৰ কৰি বিভিন্ন সূতা তথা উন্নত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।

ধানৰ এই অৱশিষ্ট অংশৰ পৰা ছেলুল’জ উলিওৱাৰ কেইবাটাও পদ্ধতি ইতিমধ্যে গৱেষণাত প্ৰমাণিত হৈছে। ‘এলকালাইন ট্ৰীটমেন্ট’ (Alkaline treatment), ব্লিচিং, আৰু আল্ট্ৰাছাউণ্ডৰ সহায়ত কৰা নিষ্কাশন পদ্ধতিৰ ওপৰত বহু অধ্যয়ন হৈছে। আনকি আল্ট্ৰাছাউণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি কৰা প্ৰক্ৰিয়াত এলকালাইন পদ্ধতিৰ তুলনাত অধিক ছেলুল’জ সূতা পোৱা গৈছে।

ইয়াৰ উপৰিও বস্ত্ৰ উৎপাদনৰ সৈতে ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক আছে। গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে ধানৰ নৰা বা খেৰৰ পৰা পৰিষ্কাৰ কৰা ছেলুল’জক কেৱল কৃষি-জৈৱসামগ্ৰী কৰি নাৰাখি, ‘ৱেট স্পিনিং’ পদ্ধতিৰে প্ৰকৃত বস্ত্ৰ সূতালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।

এই পাৰ্থক্যটো বুজাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাৰণ এই সুযোগটো নৰা বা খেৰৰ টুকুৰাবোৰ পোনপটীয়াকৈ কাপোৰত বোৱাৰ কথা নহয়। ইয়াৰ প্ৰকৃত প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল ছেলুল’জখিনি পৃথক আৰু শুদ্ধ কৰি তাক সূতা বা কাৰিগৰী বস্ত্ৰ (Technical textiles) প্ৰস্তুত কৰাৰ উপযোগী কৰি তোলা। অৰ্থাৎ, এই যাত্ৰাটো ‘নৰা-খেৰৰ পৰা কাপোৰ’লৈ নহয়; বৰঞ্চ ‘নৰা-খেৰৰ পৰা ছেলুল’জ, ছেলুল’জৰ পৰা ফাইবার, আৰু ফাইবাৰৰ পৰা কাপোৰ’লৈহে।

ধাননি পথাৰৰ পৰা সূতালৈ

এই উদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়াটো বস্ত্ৰ উদ্যোগত সুমাবলৈ বহু আগৰ পৰাই আৰম্ভ হ’ব।

প্ৰথমে পথাৰৰ পৰা নৰা সংগ্ৰহ কৰা বা মৰণা মৰা খেৰ পৰিষ্কাৰ কৰি, শুকুৱাই প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰিব লাগিব। ইয়াৰ পিছত উদ্ভিদৰ গঠন ভাঙি লিগ্‌নিন আৰু হেমিচেলুল’জৰ পৰা ছেলুল’জ পৃথক কৰিবলৈ প্ৰাক-প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (Pretreatment) কৰিব লাগিব। ইয়াৰ বাবে এলকালাইন, ব্লিচিং, এনজাইমেটিক প্ৰক্ৰিয়া (Enzymatic processing) বা ভাপৰ সহায় লোৱা হ’ব পাৰে।

তাৰ পিছত এই ছেলুল’জখিনিক আৰু অধিক শুদ্ধ কৰি প্ৰয়োজনীয় ৰূপলৈ অনা হ’ব। কিছুমান প্ৰক্ৰিয়াৰে ছেলুল’জ মাইক্ৰ’ফাইবার বনাব পাৰি, আনহাতে আন কিছুমান প্ৰক্ৰিয়াৰে নেন’ছেলুল’জ (Nanocellulose) বা পুনৰুজ্জীৱিত সূতা বনাব পৰা যায়।

ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ভৱিষ্যতে অসমত স্থাপন হ’বলগীয়া প্ৰকল্পটো কেৱল এটা কাপোৰৰ ফেক্টৰী নহয়। ই কৃষি, জৈৱ-প্ৰযুক্তি, ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, সামগ্ৰী বিজ্ঞান (Materials science) আৰু বস্ত্ৰ কাৰিকৰী বিদ্যাৰ এক মিলন কেন্দ্ৰ হ’ব। সেয়েহে এই সুযোগটোক কেৱল আন এক “কৃষি-আৱৰ্জনা প্ৰকল্প” হিচাপে নোচাই এক সম্ভাৱনাময় উদ্যোগিক পৰিসংঘ (Ecosystem) হিচাপে চোৱা উচিত।

এক দৃষ্টিত সম্ভাৱনাৰ ছবি

• অসমৰ ধান উৎপাদন (২০২৪–২৫): প্ৰায় ৫৫.২ লাখ টন
• সম্ভাব্য ধানৰ নৰা/খেৰৰ পৰিমাণ: প্ৰতি বছৰে কেইবা নিযুত টন
• মূল প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী: ছেলুল’জ (Cellulose)
• সম্ভাব্য বস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ: সূতা, নন-ৱুফেন সামগ্ৰী (Nonwovens), কাৰিগৰী বস্ত্ৰ
• অন্যান্য বহল ব্যৱহাৰ: নেন’ছেলুল’জ, পলিমাৰ কম্প’জিট, পেকেজিং, জৈৱ-সামগ্ৰী
• উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত বৰ্তমানৰ উদ্যোগিক অৱস্থা: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায় / এতিয়াও গঢ় লৈ উঠা নাই
• সংস্থাপনৰ সম্ভাৱনা: অতি উচ্চ
• মূল্য সংযোজনৰ সম্ভাৱনা (Value-addition): অত্যন্ত উচ্চ
• ৰপ্তানিৰ সুযোগ: বাণিজ্যিক প্ৰমাণ সাপেক্ষে যথেষ্ট সুদূৰ প্ৰসাৰী

(টোকা: নৰা আৰু খেৰৰ পৰিমাণৰ হিচাপটো এক সম্ভাব্য অনুমানহে। প্ৰকৃত কাৰ্যক্ষমতা ধানৰ জাত, ঋতু, ধান দোৱাৰ পদ্ধতি, অন্যান্য কৃষি ব্যৱহাৰ আৰু সৰবৰাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব।)

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল কেৱল পথাৰতে ৰৈ যোৱা উচিত নহয়

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ কথা পাতিলেই আমাৰ কেৱল ইয়াৰ প্ৰচুৰতাৰ কথা মনলৈ আহে। আমি বাঁহ, অৰণ্য, জৈৱ-সম্পদ আৰু পানীৰ কথা কওঁ। কিন্তু কেৱল সম্পদ থকাটোৱেই এখন সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ শেষ কথা নহয়। প্ৰকৃত ৰূপান্তৰ তেতিয়াহে আৰম্ভ হয়, যতিয়া সেই সম্পদ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।

ধানৰ নৰা আৰু খেৰে এই ৰূপান্তৰৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে। পথাৰত ৰৈ যোৱা নৰা বা মৰণা মৰাৰ পিছৰ শুকান খেৰখিনি পেলাই নথৈ, ইয়াৰ ছেলুল’জ সংগ্ৰহ কৰি সূতা বা কাৰিগৰী বস্ত্ৰলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পৰা যায়। প্ৰতিটো পৰ্যায়তে মূল সম্পদৰ মূল্য বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত গৱেষক, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰোঁতা, প্ৰস্তুতকৰ্তা, নক্সাকাৰ, উদ্যমী আৰু দক্ষ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে নতুন সুযোগৰ সৃষ্টি হ’ব। সাজু হোৱা সামগ্ৰীসমূহ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাহিৰলৈও ৰপ্তানি হ’ব, যাৰ ফলত লাভ কৰা অৰ্থনৈতিক মূল্য নিজৰ অঞ্চলতে থাকি যাব।

ইয়েই হৈছে কেৱল “সম্পদ থকা” আৰু “সেই সম্পদক কেন্দ্ৰ কৰি উদ্যোগ গঢ়ি তোলা”ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য। লক্ষ্য কেৱল নৰা বা খেৰৰ ব্যৱহাৰ বিচৰাই নহয়; বৰঞ্চ এখন ডাঙৰ বজাৰত প্ৰতিযোগিতা কৰিব পৰা সামগ্ৰী গঢ়ি তোলাৰ ক্ষমতা অৰ্জন কৰাটোহে মূল উদ্দেশ্য হ’ব লাগে।

অসমে সম্পূৰ্ণ শূন্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰিবলগীয়া হোৱা নাই

এই প্ৰস্তাবটো মনোযোগেৰে পৰীক্ষা কৰাৰ আন এটা কাৰণো আছে।

অসমত ইতিমধ্যে প্ৰাকৃতিক আঁহ, বিশেষকৈ বাঁহৰ সূতা নিষ্কাশন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ কাম চলি আছে। বায়’এনজাইম (Bioenzyme) ব্যৱহাৰ কৰি বাঁহৰ পৰা সূতা উৎপাদনৰ গৱেষণা আৰু প্ৰযুক্তি ৰাজ্যখনত উপলব্ধ।

অৱশ্যে ধানৰ নৰা-খেৰ আৰু বাঁহ একে নহয়; দুয়োৰে ৰাসায়নিক গঠন আৰু আঁহৰ গুণাগুণ বেলেগ। বাঁহৰ প্ৰক্ৰিয়াটো পোনপটীয়াকৈ ধানৰ অৱশিষ্টত ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। তথাপিও, জৈৱিক আঁহ প্ৰক্ৰিয়াকৰণত থকা এই স্থানীয় অভিজ্ঞতাই ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ গৱেষণাৰ বাবে এক সহায়ক ভেটি প্ৰদান কৰিব পাৰে।

আটাইতকৈ ডাঙৰ সুযোগ: বায়’ৰিফাইনাৰী (Biorefinery)

বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ প্ৰস্তাৱটো আকৰ্ষণীয়, কিন্তু ইয়াক কেৱল “নৰা-খেৰৰ পৰা কাপোৰ” প্ৰকল্পতে সীমাবদ্ধ ৰখা উচিত নহয়।

ধানৰ নৰা আৰু খেৰত এনে বহু উপাদান থাকে যিবোৰ পৃথক কৰি ভিন্ন বজাৰলৈ পঠিয়াব পৰা যায়। ছেলুল’জ অংশ বস্ত্ৰ, নেন’ছেলুল’জ আৰু কম্প’জিট সামগ্ৰীলৈ যাব পাৰে, আৰু বাকী উপাদানসমূহ ৰাসায়নিক উদ্যোগ, প্ৰলেপ (Coatings) বা বন্ধনকাৰী পদাৰ্থ (Binders) তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ হ’ব পাৰে।

ইয়েই হৈছে ‘বায়’ৰিফাইনাৰী’ৰ মূল ধাৰণা। এটা একক সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাৰ সলনি, এটা বায়’ৰিফাইনাৰীয়ে একেটা জৈৱ-সামগ্ৰীৰ পৰাই কেইবাটাও মূল্যৱান সামগ্ৰী আহৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

ধানৰ তুঁহবোৰো (Rice husk) ভৱিষ্যতে এনে আৰ্হিৰ অংশ হ’ব পাৰে। কিন্তু তুঁহ আৰু নৰা বা খেৰ একে নহয়। তুঁহত প্ৰচুৰ পৰিমাণে চিলিকা (Silica) থাকে, যাৰ উদ্যোগিক ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণ সুকীয়া।

সেয়েহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে ডাঙৰ সুযোগটো কেৱল নৰা-খেৰৰ কাপোৰ নহয়; বৰঞ্চ ধানৰ অৱশিষ্টক কেন্দ্ৰ কৰি এক নতুন সামগ্ৰী অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলাটোহে, য’ত বস্ত্ৰ উদ্যোগ হ’ব অন্যতম মূল গন্তব্যস্থল।

প্ৰথম বিনিয়োগ হ’ব লাগে বিজ্ঞানসন্মত প্ৰমাণ

সমগ্ৰ বিষয়টোত এইটোৱেই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন।

অসমে কিমান ডাঙৰ ফেক্টৰী বনাব পাৰিব বুলি প্ৰথমতে সোধাৰ এক প্ৰৱণতা থাকিব পাৰে। কিন্তু এই প্ৰশ্নটো প্ৰথমে অহা উচিত নহয়।

প্ৰথম প্ৰশ্নটো অতি সৰল হ’ব লাগে: অসমৰ নিজৰ ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ পৰা প্ৰতিযোগিতামূলক খৰচত বাণিজ্যিকভাৱে ব্যৱহাৰযোগ্য সূতা প্ৰস্তুত কৰিব পৰা যাবনে?

আমি ইয়াৰ উত্তৰ এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নাজানো।

ধানৰ বিভিন্ন জাতৰ আঁহৰ গুণাগুণ বেলেগ বেলেগ হ’ব পাৰে। আহু, শালি আৰু ব’ৰ’ খেতিৰ নৰা আৰু খেৰৰ চৰিত্ৰ একে নহ’বও পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও ধান দোৱাৰ সময়, আৰ্দ্ৰতা, সংৰক্ষণ আৰু পৰিবহণে কেঁচা সামগ্ৰীৰ গুণাগুণ আৰু খৰচত প্ৰভাৱ পেলায়।

সেয়েহে প্ৰথম ডাঙৰ বিনিয়োগ কোনো উদ্যোগিক প্ৰকল্পত হ’ব নালাগে। ই হ’ব লাগে এটা শুদ্ধভাৱে নক্সা কৰা গৱেষণা তথা পাইলট প্ৰকল্পত (Pilot programme)।

অসমৰ মূল ধান উৎপাদনকাৰী অঞ্চলসমূহৰ নৰা আৰু খেৰ সংগ্ৰহ কৰি ছেলুল’জৰ পৰিমাণ, সূতাৰ গুণাগুণ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা, পানী আৰু শক্তিৰ ব্যৱহাৰ, আৰু আনুমানিক খৰচ পৰীক্ষা কৰা উচিত। তাৰ পিছত সেই সামগ্ৰীক প্ৰকৃত বস্ত্ৰ উৎপাদনকাৰীৰ মানদণ্ডৰ সৈতে তুলনা কৰি চোৱা দৰকাৰ।

প্ৰথমে ধানৰ জাত অনুসৰি পৰীক্ষা, তাৰ পিছত সূতাৰ গুণাগুণ পৰীক্ষা আৰু এখন সৰু পাইলট প্ৰকল্প— এই পৰ্যায়সমূহে স্পষ্ট প্ৰমাণ দিয়াৰ পিছতহে বাণিজ্যিক উদ্যোগৰ কথা চিন্তা কৰা উচিত। ইয়েই এই ধাৰণাটোক বিশ্বাসযোগ্য কৰি তুলিব।

প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ অভিজ্ঞতাই হ’ব প্ৰকৃত শক্তি

কেৱল প্ৰচুৰ নৰা বা খেৰ থকাটোৱেই উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক কোনো প্ৰতিযোগিতামূলক সুবিধা নিদিয়ে।

প্ৰকৃত সুবিধাটো আহিব ইয়াক সঠিক আৰু দক্ষভাৱে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰাৰ জ্ঞানৰ পৰা।

কোনবোৰ ধানৰ জাতৰ পৰা উত্তম ছেলুল’জ পোৱা যায়, নৰা আৰু খেৰ কেনেকৈ সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ কৰা উচিত, আৰু এনজাইম বা অন্যান্য প্ৰযুক্তিয়ে খৰচ কমাব পাৰিবনে নাই— গৱেষকসকলে সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগিব।

ইয়াৰ উপৰিও পৰিবহণ আৰু সংগ্ৰহৰ অৰ্থনৈতিক দিশটোও কাৰিগৰী জ্ঞানৰ সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।

আৰু শেষত, তৈয়াৰী সূতাই ক্ৰেতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব লাগিব।

সেয়েহে কেৱল কেঁচা সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতাই নহয়, প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ কাৰিগৰী দক্ষতাহে হ’ব এই উদ্যোগৰ মূল সুৰক্ষা কবচ।

নীতিগত প্ৰশ্ন

এই সুযোগটোৰ এটা আকৰ্ষণীয় নীতিগত (Policy) দিশো আছে।

ভাৰতত কৃষি-আৱৰ্জনা সমস্যা বুলি ক’লেই সদায় পঞ্জাব, হাৰিয়ানা আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ ‘নৰা পোৰা সমস্যা’লৈ (Stubble burning) মনত পৰি যায়। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ‘ক্ৰপ ৰেছিডিউ মেনেজমেন্ট’ (Crop Residue Management) নীতি মূলতঃ সেই ভৌগোলিক অঞ্চলসমূহক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। অসমে বৰ্তমান সেই নীতিৰ আওতালৈ অহা নাই।

কিন্তু নৰা পোৰাৰ সমস্যাই বায়ু প্ৰদূষণৰ ভয়াবহ ৰূপ লোৱালৈ অসমে বাট চোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে অসমে ইয়াক এক অৰ্থনৈতিক সম্পদ হিচাপে চোৱাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

ধানৰ নৰা আৰু খেৰক উদ্যোগিক কেঁচা সামগ্ৰী হিচাপে পৰীক্ষা কৰিবলৈ অসমক কিহৰ প্ৰয়োজন? কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়, আইকাৰ (ICAR) প্ৰতিষ্ঠান, বস্ত্ৰ গৱেষণাগাৰ, জৈৱ-প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগসমূহে একত্ৰিত হৈ এটা প্ৰকল্পত কাম কৰিব পাৰিবনে?

আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা হ’ল, চৰকাৰী নীতিয়ে ডাঙৰ উদ্যোগ স্থাপন কৰাৰ আগতে বিজ্ঞানসন্মত প্ৰমাণক সহায় কৰা উচিত। প্ৰথম পদক্ষেপটো কোনো ডাঙৰ ৰাজসাহায্য (Subsidy) হ’ব নালাগে; বৰঞ্চ এনে এক ফেক্টৰীৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে নে নাই, তাৰ গৱেষণাৰ বাবেহে সাহায্য হ’ব লাগে।

শিক্ষাৰ্থী আৰু যুৱ-প্ৰফেশ্চনেলসকলৰ বাবে

ধানৰ অৱশিষ্ট ভিত্তিক সামগ্ৰী উদ্যোগে বহুকেইটা বেলেগ বেলেগ বিষয় একেলগ কৰিব।

টেক্সটাইল টেকন’ল’জীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ফাইবার বিকাশ, সূতা কটা আৰু কাপোৰৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত কাম কৰিব পাৰিব। কেমিকেল আৰু বায়’কেমিকেল ইঞ্জিনীয়াৰসকলে চেলেলু’জ পৃথকীকৰণ, এনজাইম আৰু প্ৰক্ৰিয়া সৰলীকৰণত মনোযোগ দিব পাৰিব। মেটেৰিয়েল চাইণ্টিষ্টসকলে নেন’ছেলুল’জ আৰু উন্নত সামগ্ৰী আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰিব।

কৃষি অভিযন্তাসকলে নৰা-খেৰ সংগ্ৰহ আৰু সৰবৰাহ ব্যৱস্থাপনা কৰিব পাৰিব, আনহাতে পৰিৱেশ বিশেষজ্ঞসকলে পানীৰ ব্যৱহাৰ আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰিব।

উদ্যমীসকলৰ বাবে বাণিজ্যিক সূতা ফেক্টৰী স্থাপন হোৱাৰ আগতেই বহু সুযোগ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সংগ্ৰহ, গৱেষণাগাৰ পৰীক্ষণ, বিশেষ সামগ্ৰী প্ৰস্তুতকৰণ— এই প্ৰতিটো দিশেই পৃথকে পৃথকে নতুন ব্যৱসায় হৈ পৰিব পাৰে। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ বাবে ই এক ডাঙৰ শিক্ষা: এটা নতুন উদ্যোগ সদায় কোনো ডাঙৰ কোম্পানীৰ চাকৰিৰে আৰম্ভ নহয়; ই সৰু সৰু বিশেষ কাৰিগৰী ক্ষমতাৰ পৰাহে গঢ় লৈ উঠে।

দ্যা কোৱান্টিক মূল্যাংকন

ধানৰ নৰা বা খেৰ অসমৰ পৰৱৰ্তী বস্ত্ৰ উদ্যোগ নহয়। নহয়, এতিয়াই নহয়। আৰু ঠিক সেই কাৰণেই ই ‘নৰ্থইষ্ট ৰেনেশ্বাঁ ছিৰিজ’ৰ অংশ।

বিজ্ঞানসন্মত প্ৰমাণে ইমানখিনি দেখুৱাইছে যে ধানৰ অৱশিষ্টৰ পৰা ছেলুল’জ উদ্ধাৰ কৰি তাক সূতা আৰু উন্নত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। কিন্তু অসমৰ নিজা ধানৰ জাত, কৃষি পৰিৱেশ আৰু যোগান শৃংখলত ই অৰ্থনৈতিকভাৱে ফলপ্ৰসূ হ’বনে নাই, সেয়া এতিয়াও প্ৰমাণ হ’বলৈ বাকী।

সেয়েহে এই সুযোগটো ফেক্টৰীৰ সলনি প্ৰমাণৰ পৰাহে আৰম্ভ হ’ব লাগে।

অসমৰ বাবে বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা এটা পাইলট প্ৰকল্পই প্ৰকৃত ছেলুল’জৰ পৰিমাণ, সূতাৰ মানদণ্ড আৰু খৰচৰ হিচাপ স্পষ্ট কৰিব পাৰে।

যদি এই পৰীক্ষাবোৰ সফল হয়, তেন্তে ইয়াৰ সম্ভাৱনা কেৱল বস্ত্ৰ উদ্যোগতে সীমিত হৈ নাথাকিব। ই ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ পৰা ছেলুল’জ, ছেলুল’জৰ পৰা ফাইবার, ফাইবাৰৰ পৰা কাৰিগৰী সামগ্ৰীলৈ এক সম্পূৰ্ণ নতুন মূল্য-শৃংখল গঢ়ি তুলিব।

গতিকে বৰ্তমানৰ লক্ষ্য এখন নতুন উদ্যোগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াটো নহয়। ই এনে এক উদ্যোগ গঢ়িব পৰা যাবনে নাই— তাক প্ৰমাণ কৰাটোহে। এই পাৰ্থক্যটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে কেঁচা সামগ্ৰী সংগ্ৰহৰ পৰা উদ্যোগ স্থাপনৰ যাত্ৰাটো প্ৰায়ে কেঁচা সামগ্ৰীখিনিয়ে অঞ্চলটো এৰি যোৱাৰ পিছতে ৰৈ যায়। ধানৰ নৰা আৰু খেৰৰ অৰ্থনীতিয়ে এক ভিন্ন কাম কৰাৰ সুযোগ দিয়ে: প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, জ্ঞান আৰু মূল্যৰ অধিক অংশ অঞ্চলটোৰ ভিতৰতে সংৰক্ষিত কৰি ৰখা।

বহু প্ৰজন্ম ধৰি অসমে কেৱল চাউলৰ বাবে ধান খেতি কৰি আহিছে। হয়তো পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মই পথাৰৰ নৰা আৰু মৰণাৰ খেৰখিনিকো মূল্যৱান বুলি দেখিবলৈ শিকিব। ধানৰ শস্যই আমাক আহাৰ দিয়ে। নৰা আৰু খেৰে আন এক নতুন উদ্যোগ গঢ়াত সহায় কৰিব পাৰে।