চিলিকন স্বাধীনতাৰ যুদ্ধ: চিপছ কিয় নতুন তৈল সম্পদ হিচাপে বিবেচিত হৈছে

NVIDIA, TSMC আৰু ASML-এ কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলগত উদ্যোগ

বিংশ শতিকাক শক্তি যোগাইছিল তেল (Oil) বা খনিজ ইন্ধনে। একবিংশ শতিকাক শক্তি যোগাইছে ছেমিকণ্ডাক্টৰে।

আজিৰ প্ৰতিটো AI model, smartphone, বিদ্যুৎ চালিত বাহন, যুদ্ধ বিমান, উপগ্ৰহ, data centre আৰু উদ্যোগিক ৰবট (industrial robot) নিৰ্ভৰ কৰিছে কিছুমান ক্ষুদ্ৰ চিলিকন চিপছৰ (silicon chips) ওপৰত, যিবোৰ সাধাৰণ মানুহে চকুৰেও নেদেখে। অথচ, এই চিপছবোৰৰ কৌশলগত গুৰুত্ব ইমানেই বাঢ়ি গৈছে যে চৰকাৰসমূহে নিজৰ ঔদ্যোগিক নীতি সলনি কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে, ডাঙৰ কৰ্পোৰেট কোম্পানীবোৰে হাজাৰ হাজাৰ কোটি ডলাৰ বিনিয়োগ কৰিছে আৰু বিশ্বৰ শক্তিশালী দেশসমূহে প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ এক নীৰৱ যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হৈছে।

প্ৰধানকৈ Artificial Intelligence-ৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশৰ বাবে ২০২৬ বৰ্ষত গোলকীয় semiconductor উদ্যোগটোৰ ৰাজহ (revenue) ১.২৯ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ অতিক্ৰম কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে। কিন্তু এই বৃহৎ সংখ্যাটোৰ আঁৰত আছে এক গভীৰ বাস্তৱ। সমগ্ৰ বিশ্বৰ এই ব্যৱসায়টো আচলতে অতি কম সংখ্যক কোম্পানীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে, যিয়ে সমগ্ৰ value chain টো সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• NVIDIA (আমেৰিকা): AI বিপ্লৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চিপছবোৰ ডিজাইন কৰে।
• TSMC (টাইৱান): সেই চিপছবোৰৰ সৰহসংখ্যক নিৰ্মাণ (Manufacture) কৰে।
• ASML (নেডাৰলেণ্ডছ): চিপছ তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় মেচিনবোৰ সাজি উলিয়াই।

এই তিনিওটা কোম্পানীয়ে একেলগে আধুনিক ডিজিটেল অৰ্থনীতিৰ মূল মেৰুদণ্ড গঠন কৰিছে। এইয়া হৈছে কেইটামান নিৰ্দিষ্ট কোম্পানীয়ে কেনেকৈ বিশ্বৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী স্থান দখল কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল—আৰু ভৱিষ্যতৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষমতা কিয় তেওঁলোকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব, তাৰে এক কাহিনী।

সকলোৱে নিৰ্ভৰ কৰা, কিন্তু সহজে অনুভৱ নকৰা এটা উদ্যোগ

আধুনিক পৃথিৱীখন এতিয়া ছেমিকণ্ডাক্টৰৰ ওপৰতহে চলিছে।

এটা দশকৰ আগলৈকে মানুহে ভাবিছিল যে চিপছ কেৱল smartphone আৰু ব্যক্তিগত কম্পিউটাৰতহে ব্যৱহাৰ হয়। কিন্তু আজিৰ দিনত সেই ধাৰণা সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ গৈছে। বৰ্তমানৰ এটা আধুনিক বিদ্যুৎ চালিত বাহনত হাজাৰ হাজাৰ semiconductor উপাদান থাকে। উন্নত চিকিৎসা সঁজুলি ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। Telecommunications network ইয়াৰ অবিহনে অচল। আনকি প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ guidance, surveillance আৰু যোগাযোগৰ বাবেও এতিয়া অতি অত্যাধুনিক চিপছৰ প্ৰয়োজন হয়।

Artificial Intelligence-ৰ আগমনে এই নিৰ্ভৰশীলতা বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিলে। যেতিয়াই এজন ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ChatGPT-ক কোনো প্ৰশ্ন সোধে, ছবি এখন তৈয়াৰ কৰে, কোনো নথি অনুবাদ কৰে বা AI-ৰ সহায়ত তথ্য বিশ্লেষণ কৰে, তেতিয়াই ডাঙৰ ডাঙৰ data centre-ৰ ভিতৰত থকা প্ৰচেছৰসমূহে বিপুল পৰিমাণৰ কম্পিউটিং শক্তি (computing power) খৰচ কৰে।

সেয়েহে, এই AI boom কেৱল চফ্টৱেৰৰ বিকাশ নহয়; ই আচলতে মূলতঃ ছেমিকণ্ডাক্টৰৰহে বিকাশ। এই বাস্তৱতাই স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে কিয় ২০২৬ চনত গোলকীয় ছেমিকণ্ডাক্টৰ বজাৰ ১.২৯ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰতকৈও অধিক হোৱাৰ আশা কৰা হৈছে।

ছেমিকণ্ডাক্টৰ পাৱাৰৰ তিনিটা স্তৰ

যদিও মানুহে ছেমিকণ্ডাক্টৰ উদ্যোগটোক এটা একক খণ্ড বুলি ভাবে, আচলতে ইয়াক তিনিটা আন্তঃসংযোগকাৰী স্তৰ বা Layer হিচাপে বুজি পোৱা টান নহয়। প্ৰতিটো স্তৰ বেলেগ বেলেগ কোম্পানীয়ে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, প্ৰতিটোতে সুকীয়া দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন আৰু প্ৰতিটো স্তৰে এক সুকীয়া ক্ষমতাৰ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰথম স্তৰ: ডিজাইন— য’ত বুদ্ধিমত্তাৰ সৃষ্টি হয়

প্ৰথম স্তৰটো হৈছে চিপ ডিজাইন (Chip Design)। ইয়াতেই অভিযন্তাসকলে চিপ এটাৰ আৰ্হি তৈয়াৰ কৰে—চিপটোৱে কেনেকৈ কাম কৰিব, ই কিমান কম বিদ্যুতত চলিব আৰু কি কি জটিল কাম কৰিব পাৰিব, সেয়া ইয়াতেই স্থিৰ কৰা হয়।

ডিজাইন কৰা কোম্পানীবোৰে সাধাৰণতে চিপবোৰ নিজে উৎপাদন নকৰে। তেওঁলোকৰ মূল মনোযোগ থাকে intellectual property, software ecosystem আৰু নতুন উদ্ভাৱনৰ ওপৰত। এই স্তৰতে উদ্যোগটোৰ আটাইতকৈ বেছি লাভৰ অংশ (profit margin) পোৱা যায়। বৰ্তমান এই স্তৰৰ একচ্ছত্ৰী সম্ৰাট হৈছে NVIDIA।

• NVIDIA কিয় AI অৰ্থনীতিৰ মূল দুৱাৰ হৈ পৰিছে:NVIDIA-ৰ উত্থান আধুনিক কৰ্পোৰেট ইতিহাসৰ এক আটাইতকৈ চমকপ্ৰদ ঘটনা। প্ৰথম অৱস্থাত কেৱল গেম খেলা সকলৰ মাজত graphics card-ৰ বাবে জনাজাত এই কোম্পানীটোৱে লাহে লাহে CUDA নামৰ এটা software ecosystem গঢ়ি তুলিছিল। ইয়াৰ সহায়ত ডেভেলপাৰসকলে গ্ৰাফিক্স প্ৰচেছৰক বৈজ্ঞানিক আৰু কম্পিউটেশ্যনেল কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকিলে। এই সিদ্ধান্তই কোম্পানীটোক এক ঐতিহাসিক মোৰ দিলে।যেতিয়া AI-ৰ ধুমুহা আহিল, NVIDIA-ৰ ওচৰত ইতিমধ্যে ডাঙৰ ডাঙৰ AI model প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় হাৰ্ডৱেৰ আৰু চফ্টৱেৰ দুয়োটাৰে প্ৰস্তুতি সম্পূৰ্ণ আছিল। ইয়াৰ পৰিণতিত, বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৬-ত কোম্পানীটোৱে প্ৰায় ২১৫.৯ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাৰ বিপৰীতে প্ৰায় ৯৬.৬ বিলিয়ন ডলাৰ free cash flow লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।আজিৰ বেছিভাগ অগ্ৰণী AI প্ৰণালীয়েই NVIDIA হাৰ্ডৱেৰ ব্যৱহাৰ কৰে। কিন্তু NVIDIA-ৰ প্ৰকৃত শক্তি কেৱল তেওঁলোকৰ চিলিকন চিপছতে সীমাবদ্ধ নহয়, ইয়াৰ প্ৰকৃত শক্তি হৈছে ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা software ecosystem। হাজাৰ হাজাৰ ডেভেলপাৰ, ষ্টাৰ্টআপ আৰু ডাঙৰ কৰ্পোৰেচনে CUDA-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই নিজৰ কাম-কাজ চলাই আছে। এই ইকোচিষ্টেম এৰি আনলৈ যোৱাটো সম্ভৱ হ’লেও ই অতি ব্যয়বহুল আৰু জটিল। সৰল অৰ্থত, NVIDIA বৰ্তমান AI যুগৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনি প্ৰদানকাৰী হৈ পৰিছে।

দ্বিতীয় স্তৰ: ফেব্ৰিকেশ্যন — উৎপাদনৰ ঘাই ঘাটি

চিপ এটা ডিজাইন কৰাটো যদি এক প্ৰত্যাহ্বান, তাক বাস্তৱত নিৰ্মাণ কৰাটো তাতকৈও ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। চিপ নিৰ্মাণ কৰা কাৰখানাবোৰক ‘Fabs’ (Fabrication plants) বুলি কোৱা হয়। এইবোৰ মানৱ ইতিহাসে নিৰ্মাণ কৰা আটাইতকৈ জটিল আৰু অত্যাধুনিক ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰ। এটা আধুনিক Fab স্থাপন কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ কোটি টকা আৰু বহু বছৰ সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়।

এই জটিলতাৰ বাবে উৎপাদন ক্ষমতা মাত্ৰ এটা কোম্পানীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ পৰিছে। সেই কোম্পানীটো হৈছে Taiwan Semiconductor Manufacturing Company, চমুকৈ TSMC। বহু সাধাৰণ গ্ৰাহকে ইয়াৰ নাম শুনাই নাই, কিন্তু ই বিশ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ টেক কোম্পানী যেনে NVIDIA, Apple, AMD আৰু Qualcomm-ৰ বাবে চিপ নিৰ্মাণ কৰে। TSMC নহ’লে আধুনিক প্ৰযুক্তি নিমিষতে স্তব্ধ হৈ পৰিব। সেইবাবেই বিশ্লেষকসকলে টাইৱানক বিশ্বৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ চোকপইণ্ট (chokepoint) বুলি অভিহিত কৰে।

• টাইৱান সমগ্ৰ বিশ্বৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ:টাইৱানৰ কৌশলগত গুৰুত্ব কেৱল ইয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে নহয়, ইয়াৰ অনন্য উৎপাদন ক্ষমতাৰ বাবেহে। দশক দশক ধৰি TSMC-এ কেৱল উন্নত ছেমিকণ্ডাক্টৰr নিৰ্মাণ কাৰ্য নিখুঁত কৰাত মনোনিৱেশ কৰিছিল। ফলত তেওঁলোকে এনে এক স্থান পালে য’ত প্ৰতিদ্বন্দীসকলে ঢুকিয়েই নাপায়।আজি বিশ্বৰ আটাইতকৈ উন্নত চিপসমূহ চীনৰ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা মাত্ৰ কেইশতমান কিলোমিটাৰ দূৰত থকা কাৰখানাত উৎপাদন হয়। ই যেনেকৈ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰিছে, তেনেকৈয়ে এক ডাঙৰ বিপদাশংকাও কঢ়িয়াই আনিছে। ভূ-ৰাজনৈতিক উত্তেজনাৰ বাবে semiconductors এতিয়া ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ বিষয় হৈ পৰিছে। আমেৰিকা, ইউৰোপ, জাপান আৰু ভাৰত চৰকাৰে এতিয়া এই যোগান শৃংখল (supply chain) বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰিবলৈ বিপুল বিনিয়োগ কৰিছে, যাতে এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব পৰা যায়।
• কোনেও নজনা, কিন্তু সকলোৱে নিৰ্ভৰ কৰা ASML কোম্পানীটো:TSMC যদি উৎপাদনৰ ৰজা, তেন্তে নেডাৰলেণ্ডছৰ ASML হৈছে আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য অংশীদাৰ। ASML-এ Extreme Ultraviolet (EUV) lithography মেচিন তৈয়াৰ কৰে, যিবোৰ উন্নত চিপ নিৰ্মাণৰ বাবে একমাত্ৰ ভৰসা। ইয়াৰ কোনো বিকল্প নাই।প্ৰতিখন মেচিনতে সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰা অনা হাজাৰ হাজাৰ জটিল উপাদান থাকে আৰু ইয়াৰ একোখনৰ মূল্যই কোটি কোটি ডলাৰ। এই মেচিন অবিহনে বিশ্বৰ আটাইতকৈ উন্নত চিপ তৈয়াৰ কৰাটো অসম্ভৱ। যেতিয়া NVIDIA-এ চৰ্চা লাভ কৰে আৰু TSMC-এ উৎপাদন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, ASML-এ অতি মনে মনে সমগ্ৰ উদ্যোগটোৰ আটাইতকৈ জটিল চাবিকাঠিডাল নিজৰ হাতত ৰাখে। প্ৰযুক্তিগত ক্ষমতাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষা এয়াই—কেতিয়াবা শেষ সামগ্ৰীটো বনোৱাতকৈ, সকলোকে প্ৰয়োজন হোৱা সঁজুলিডালৰ গৰাকী হোৱাটোৱেহে বেছি লাভজনক।

তৃতীয় স্তৰ: এডভান্সড পেকেজিং— পৰৱৰ্তী যুদ্ধক্ষেত্ৰ

যোৱা কেইবা দশক ধৰি ছেমিকণ্ডাক্টৰৰ উন্নতি মানে আছিল ট্ৰানজিষ্টৰৰ (transistor) আকাৰ সৰু কৰা। কিন্তু বৰ্তমান সেই পদ্ধতি ক্ৰমান্বয়ে কঠিন আৰু ব্যয়বহুল হৈ পৰিছে। সেইবাবে উদ্যোগে এতিয়া এটা নতুন পথ বাচি লৈছে: Advanced Packaging।

এতিয়া কেৱল এটা চিপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি, একাধিক বিশেষ চিপ একত্ৰিত কৰি এটা সমন্বিত ব্যৱস্থা (integrated system) গঢ়ি তোলা হৈছে। Chiplets, High-Bandwidth Memory (HBM) আৰু advanced packaging প্লেটফৰ্মসমূহ এতিয়া AI-ৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী হৈ পৰিছে। এই পৰিৱৰ্তনে নতুন সুযোগ আৰু নতুন প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিছে। যিবোৰ কোম্পানীয়ে advanced packaging-ত দক্ষতা অৰ্জন কৰিব, তেওঁলোকৰ গুৰুত্বও ভৱিষ্যতে TSMC-ৰ সমকক্ষ হ’ব।

চৰকাৰসমূহ কিয় হঠাৎ তৎপৰ হৈ পৰিছে?

ছেমিকণ্ডাক্টৰ এতিয়া কেৱল এটা সাধাৰণ উদ্যোগিক সামগ্ৰী হৈ থকা নাই। ই এতিয়া একো একোটা Strategic Asset। চৰকাৰসমূহে এতিয়া চিপ যোগান শৃংখলক পূৰ্বৰ তেল, শক্তি আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতাৰ দৰেই গুৰুত্বসহকাৰে চাবলৈ লৈছে।

• আমেৰিকাই নিজৰ দেশৰ ভিতৰতে ছেমিকণ্ডাক্টৰ উৎপাদন শক্তিশালী কৰিবলৈ ডাঙৰ আঁচনি হাতত লৈছে।
• ইউৰোপেও এই ক্ষেত্ৰত আত্মনিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ বৃহৎ ধন বিনিয়োগ কৰিছে।
• জাপানে নিজৰ পুৰণি উৎপাদন ক্ষমতা ঘূৰাই আনিবলৈ চেষ্টা চলাইছে।
• ভাৰতেও গোলকীয় value chain-ত নিজৰ স্থান সুৰক্ষিত কৰিবলৈ India Semiconductor Mission আৰম্ভ কৰিছে।

উদ্দেশ্য এটাই—কোনো ডাঙৰ অৰ্থনীতিয়েই নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতাক ধৰি ৰাখিবলৈ সম্পূৰ্ণৰূপে বহিঃৰাজ্যৰ যোগানকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব নিবিচাৰে। চিপছ এতিয়া অৰ্থনৈতিক ক্ষমতাৰ এক ডাঙৰ অস্ত্ৰ।

AI যুগৰ নতুন তৈল সম্পদ

তেল আৰু ছেমিকণ্ডাক্টৰৰ তুলনাটো সম্পূৰ্ণ নিখুঁত নহ’বও পাৰে। কাৰণ তেল এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে শেষ হৈ যায়, কিন্তু চিপছ নিৰ্মাণ কৰা হয়। তথাপিও দুয়োৰে মাজত এটা ডাঙৰ মিল আছে—দুয়োটা বস্তুৱেই সমগ্ৰ বিশ্বৰ অৰ্থনৈতিক চালিকাশক্তিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।

এশ বছৰ আগতে দেশসমূহৰ মাজত শক্তিৰ উৎস (energy resources) নিজৰ হাতলৈ আনিবলৈ প্ৰতিযোগিতা হৈছিল। আজিৰ দিনত উন্নত কম্পিউটিং শক্তি (advanced computing) লাভ কৰিবলৈ যুদ্ধ চলিছে। AI বিপ্লৱে এই ধাৰাটোক আৰু তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছে। মনত ৰখা দৰকাৰ, Artificial Intelligence-ৰ প্ৰতিটো ডাঙৰ আৱিষ্কাৰ অৱশেষত এক ভৌতিক আন্তঃগাঁথনিৰ (physical infrastructure) ওপৰতহে থিয় হৈ আছে। প্ৰতিটো AI model-ৰ আঁৰত আছে একোটা data centre, প্ৰতিটো data centre-ৰ আঁৰত আছে semiconductor supply chain আৰু সেই supply chain-ৰ আঁৰত আছে কেইটামান নিৰ্দিষ্ট কোম্পানী, যাৰ প্ৰভাৱ কেৱল প্ৰযুক্তিতে সীমাবদ্ধ নহয়—সমগ্ৰ বিশ্বতে বিয়পি আছে।

NVIDIA-এ ডিজাইন কৰে, TSMC-এ নিৰ্মাণ কৰে আৰু ASML-এ তাক সম্ভৱ কৰি তোলে। এওঁলোকেই হৈছে AI অৰ্থনীতিৰ প্ৰকৃত ভেটি।

(The Quantiq Silicon Series-ৰ দ্বিতীয় খণ্ডত আমি বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম ভাৰতৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ স্বপ্নৰ বিষয়ে—India Semiconductor Mission আৰু টাটাৰ ধোলেৰা (Dholera) প্ৰকল্পৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অসমৰ মৰিগাঁৱত হ’বলগীয়া TSAT প্ৰকল্পলৈকে। আৰু আমি চালি-জাৰি চাম, ভাৰতে বিশ্বৰ এই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলগত উদ্যোগত এক শক্তিশালী স্থান দখল কৰিব পাৰিবনে?) https://thequantiq.com/as/india-semiconductor-sovereignty-niti-aayog-blueprint/